Η έκθεση «Η Αφρική ανάμεσά μας» στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138) είναι μια πρωτοποριακή και ανθρωποκεντρική πρωτοβουλία που αναδεικνύει την αφρικανική διασπορική κοινότητα της Ελλάδας μέσα από αντικείμενα, αφηγήσεις και καλλιτεχνικές δράσεις. Η έκθεση εντάσσεται στο πλαίσιο της Πράξης «Οι Συλλογές του Μουσείου Μπενάκη και η Σύγχρονη Δημιουργία». Η έκθεση σχεδιάστηκε από, για και μαζί με περισσότερα από τριάντα μέλη της αφροδιασπορικής κοινότητας, σε συνεργασία με το Πολιτιστικό Κέντρο Αφρικανικής Τέχνης και Πολιτισμών ANASA. Η επιμέλεια ανήκει στη Σοφία Χανδακά, κοινωνική ανθρωπολόγο και επιμελήτρια του Τμήματος Πολιτισμών του Κόσμου του Μουσείου Μπενάκη, και στον Μιχάλη Αφολαγιάν, ιδρυτή του ANASA.

Statues, Langanagana, Benaki Museum. Photo: Peny Zerva

Αντικείμενα ως αφηγητές ιστοριών

Η έκθεση περιλαμβάνει αντικείμενα από τη συλλογή του John Phillipson, προερχόμενα κυρίως από τη Νιγηρία και το Καμερούν, από τα τέλη του δεκάτου ένατου αιώνα. Ο John Phillipson ήταν ένας Ελληνοκαναδός μηχανικός μεταλλείων και εξερευνητής γεωλόγος αλλά και καταξιωμένος μεταφραστής του Καβαφη, που πέρα από πολυμαθής, ήταν και ένας παθιασμένος συλλέκτης. Από την δεκαετία του ᾽60, έχοντας ως βάση του την Κένυα, ταξίδευε σε διάφορες χώρες της Αφρικής. Έζησε επίσης και στο Καμερούν κι στην Μοζαμβίκη, ενώ την συλλογή του την ξεκίνησε από την δεκαετία του ᾽90. Μετά τον θάνατο του, η σύζυγος του ακολουθώντας την επιθυμία του δώρισε την συλλογή του στο Μουσείο Μπενάκη θέλοντας να αναδείξει την Αφρικανική τέχνη στην χώρα που γεννήθηκε ο Phillipson. 

Τα αντικείμενα αυτά εισήλθαν στην διεθνή αγορά με αφορμή την ολοένα μεγαλύτερη επιρροή του Χριστιανισμού αλλά και του Ισλάμ, όπως και πολιτικά γεγονότα όπως ο εμφύλιος πόλεμος στη Νιγηρία (1967 – 1970). Οι κοινότητες συνειδητοποίησαν την εμπορική και καλλιτεχνική αξία των έργων τους και άρχισαν να τα διαθέτουν μαζικά προς πώληση. Και ενώ γνωρίζουμε ότι τα περισσότερα από τα συλλεκτικά αντικείμενα δημιουργήθηκαν για πώληση, η έκθεση θέλει να μας θέσει το ερώτημα αν τελικά έργα τέχνης θεωρούνται γνήσια μόνο αν συνδέονται με την παραδοσιακή και πολιτιστική χρήση, ή ακόμη και αυτά που κατασκευάστηκαν εξαρχής για την αγορά. Αντί να παρουσιάζονται απλώς ως έργα τέχνης, τα αντικείμενα λειτουργούν ως μεσάζοντες για να ακουστούν οι ιστορίες ανθρώπων αφρικανικής καταγωγής που ζουν στην Ελλάδα. Μέσα από μουσειακά και αρχειακά τεκμήρια, προσωπικά αντικείμενα και αφηγήσεις, η έκθεση γεφυρώνει πολιτιστικές αφηγήσεις και ταυτότητες. 

John Phillipson’s personal items, Benaki Museum. Photo: Peny Zerva

Οι άνθρωποι της διασποράς στο επίκεντρο 

Στο δεύτερο μέρος της έκθεσης, φιλοξενείται μια pop-up έκθεση καλλιτεχνών αφρικανικής καταγωγής που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα, προσφέροντας μια δυναμική πλατφόρμα για την παρουσίαση σύγχρονων αφρικανικών και ελληνο-αφρικανικών καλλιτεχνικών εκφράσεων. Πρόκειται για φωτογραφίες των καλλιτεχνών που πλαισιώνονται από ηχογραφήσεις τους, όπου παρουσιάζουν οι ίδιοι τις εμπειρίες τους μεγαλώνοντας ή ζώντας στην Ελλάδα. 

Portraits of African-Greek artists, Benaki Museum. Photo: Peny Zerva

Η διαδρομή της Αφρικανικής κοινότητας στην ιστορία της Ελλάδας 

Μέσα από ένα χρονολόγιο και τις αντίστοιχες φωτογραφίες, ο επισκέπτης έρχεται σε επαφή με την ιστορία της κοινότητας ανά τα χρόνια και πως αυτή διαμορφώθηκε σε σχέση με πολιτικά και μη ορόσημα εντός και εκτός Ελλάδος. Είναι χαρακτηριστικό ότι την δεκαετία του ᾽60, ο νόμος 3275/1925 αποτρέπει την μετανάστευση στην Ελλάδα, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο δημιουργούνται οι πρώτοι σύλλογοι φοιτητών. Μετά την δικτατορία, κυκλοφορεί το 1976 το πρώτο περιοδικό της Ένωσης Σουδανών Φοιτητών, φτιαγμένο στο χέρι και σε λίγα αντίτυπα. Στην δεκαετία του ᾽80, αρχίζουν να λήγουν οι φοιτητικές βίζες και ως αποτέλεσμα πολλοί άνθρωποι μένουν χωρίς πιστοποιητικά, μιας και ο τότε νόμος δεν προβλέπει την παραμονή μεταναστών μετά το πέρας των σπουδών τους. Το 1988, ιδρύθηκε ο Σύνδεσμος των εν Αττική Αιθιόπων που αργότερα εξελίχθηκε στην Αιθιοπική κοινότητα. 

Την δεκαετία του ᾽90, σιγά σιγά και άλλες κοινότητες δημιουργούνται, ενώ το 1992 με την ίδρυση του Παναφρικανικού Συνδέσμου Ελλάδας, έχουμε τον πρώτο συλλογικό αντιπροσωπευτικό όργανο Αφρικανικών κοινοτήτων μετά τον φοιτητικό σύλλογο των Αφρικανών φοιτητών από την Δυτική Αφρική. Στο μεταξύ το 1991, η μαζική μετανάστευση προσφύγων προς την Ελλάδα λόγω της κατάρρευσης κομμουνιστικών καθεστώτων δημιουργεί την ανάγκη νέου νομοθετικού πλαισίου, ενώ το 1994, η Γ.Σ.Ε.Ε υποστηρίζει την νομιμοποίηση των μεταναστών. Το 1995, οι φοιτητές έχουν εγκλωβιστεί στην χώρα και έτσι ξεκινούν προσπάθειες για μετατροπή της φοιτητικής βίζας σε άδεια παραμονής. Και επειδή τα παιδιά των μεταναστών δεν δικαιούταν πρόσβαση σε παιδικούς σταθμούς, ο Παναφρικανικός Σύνδεσμος ίδρυσε τον δικό του παιδικό σταθμό. Το 1996, πραγματοποιείται το πρώτο αντιρατσιστικό φεστιβάλ στον λόφο του Κολωνού, το οποίο οργανώθηκε από Έλληνες με την βοήθεια μεταναστευτικών συλλόγων. Το 1997, ξεκινάει το ῾Στέκι των μεταναστών῾στα Εξάρχεια όπου γίνονται συναντήσεις μεταναστευτικών κοινοτήτων. Την ίδια χρόνια, γίνεται η πρώτη προσπάθεια νομιμοποίησης των αλλοδαπών μέσω των Προεδρικών διαταγμάτων, τα οποία καθορίζουν την διαδικασία καταγραφής αυτών των ανθρώπων καθώς και τις διαδικασίες για έκδοση κάρτας προσωρινής άδειας παραμονής και περιορισμένης χρονικής διαρκείας. Το 2001 με τον νόμο 2910 περί εισόδου και παραμονής αλλοδαπών στην Ελληνική Επικράτεια αλλά και κτήση της ελληνικής ιθαγένειας με πολιτογράφηση γίνεται η πρώτη προσπάθεια του κράτους να παρέμβει στην μεταναστευτική πολιτική εντός των ορίων που θέτει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Το 2003 η Υβέτ Τζάρβις θα είναι η πρώτη Αφρο-αμερικάνα που αναλαμβάνει δημόσιο αξίωμα στον Δήμο Αθηναίων. Παρόλα αυτά οι μετανάστες εξακολουθούν να μην έχουν δικαίωμα ψήφου. Το 2004 γίνεται η Κύρωση του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας και το 2005 με την ίδρυση της Οργάνωσης Ενωμένων Αφρικανών Γυναικών, τίθεται για πρώτη φορά το ζήτημα των πιστοποιητικών γέννησης.

Metoikos magazine, Benaki Museum. Photo: Peny Zerva

Η πρώτη μεγάλη νίκη για τις κοινότητες των μεταναστών όμως συντελείται το 2010 με την ψήφιση του νόμου Ραγκούση, σύμφωνα με τον οποίο οι μετανάστες μπορούν να συμμετέχουν στις Δημοτικές εκλογές και τα παιδιά μεταναστών που γεννήθηκαν ή φοίτησαν σε ελληνικό σχολείο για τουλάχιστον 6 χρόνια έχουν δικαίωμα στην ιθαγένεια. Το 2011 δημιουργείται το Συμβούλιο Ένταξης των Μεταναστών στον Δήμο Αθηναίων με αφορμή τον νόμο Ραγκούση. Έτσι, εκπροσωπούνται οι μεγαλύτερες κοινότητες μεταναστών στην Αθήνα. Το 2014 ψηφίστηκε ο αντιρατσιστικός νόμος, ο οποίος ποινικοποιεί επίσημα την ρητορική μίσους και το 2015, ο νόμος για ευκολότερη πρόσβαση στην ελληνική ιθαγένεια. 

Το παραπάνω χρονολόγιο δημιουργήθηκε για τις ανάγκες της έκθεσης σε συνεργασία με το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών σε μια προσπάθεια να αποτυπώσει την δραστηριότητα της αφρό-διασπορικής κοινότητας στην Ελλάδα από το 1960 έως σήμερα, καθώς και την πορεία διεκδικήσεων των μεταναστών και προσφύγων που διαμένουν εδώ όλα αυτά τα χρόνια. Σημαντικό μέσα από την καταγραφή όλων των γεγονότων ήταν να δείξουν την συμμετοχή αυτών των κοινοτήτων στα κοινά και τον πολιτισμό.

Photos showing some milestones of African community history, Benaki Museum. Photo: Peny Zerva

Επίλογος

Είναι μια έκθεση που με επηρέασε βαθιά και διαφορετικά από ο,τιδήποτε είχα δει ως τώρα. Από την μια ανοίγει διάπλατα τις πόρτες σε ένα πολιτισμό που φαντάζει και είναι εντυπωσιακός, ειδικά όπως αναδεικνύεται μέσα από την λαϊκή τους τέχνη. Και μέσα από τα καλλιτεχνικά τους έργα γνωρίζεις καλύτερα την Αφρικανική ιστορία και κουλτούρα. Από την άλλη όμως σε φέρνει αντιμέτωπο με την αδικία και τον ρατσισμό και όλες τις δυσκολίες που η Αφροδιασπορική κοινότητα έχει υποστεί όλα αυτά τα χρόνια και υπό τους ήχους της μουσικής τους, αναρωτιέσαι πώς είναι δυνατόν μια τόσο πλούσια κουλτούρα να δίνει ακόμη μάχες για να αναγνωριστεί. Σίγουρα όμως αυτή η έκθεση καταφέρνει να φέρει το κοινό κοντά στις τέχνες, τον πολιτισμό και την ιστορία της Αφρικανικής κοινότητας στην Ελλάδα, για αυτό φροντίστε να μην την χάσετε.

Μουσείο Μπενάκη

Πειραιώς 138

Η Αφρική ανάμεσά μας

Έως 25 Μαΐου 2025

Φιλιά μέχρι το επόμενο!!!

Design geek in Athens