Μέσα στην βαρυχειμωνιά, και αντί να κάτσω αποσβολωμένη μπροστά σε κάποιο τζάκι, αποφάσισα να κατέβω στο Μουσείο Μπενάκη στην Πειραιώς, για να προλάβω να δω μία μοναδική έκθεση. Ο λόγος για την έκθεση “Γκίκας: Ταξίδι από τη Δύση στην Ανατολή” με έργα του καλλιτέχνη Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα και αντικείμενα από προσωπικές του συλλογές.
Ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας (1906-1994) υπήρξε σημαντικός ζωγράφος, εκπρόσωπος του μοντερνισμού και της γενιάς του ‘30, ο οποίος άφησε το στίγμα του με το έργο του στον προηγούμενο αιώνα. Έζησε στο Παρίσι από το 1919 για δεκαπέντε χρόνια και στο διάστημα αυτό επηρεάστηκε πολύ από τον Braque και Picasso, και ήρθε κοντά με πολλούς άλλους καλλιτέχνες, όπως ο Henri Matisse και πολλοί άλλοι. Στο Παρίσι ήταν που έκανε την πρώτη ατομική του έκθεση το 1927, αλλά και που γνώρισε την πρώτη του γυναίκα, Αντιγόνη Κοτζιά, με την οποία παντρεύτηκαν το 1929. Από το 1941 έως το 1959 διετέλεσε καθηγητής στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο στην έδρα του ελεύθερου σχεδίου. Το σπίτι του στην Ύδρα αποτέλεσε μέρος συνάντησης μεγάλων προσωπικοτήτων, μεταξύ των οποίων ο Henry Miller και ο Γιώργος Σεφέρης, αλλά δυστυχώς καταστράφηκε το 1961 από πυρκαγιά. Το 1958, γνώρισε την μετέπειτα δεύτερη σύζυγό του, Barbara Hutchinson. Από την δεκαετία του ’60 μοίραζε τον χρόνο του μεταξύ Λονδίνου και Παρισιού, ενώ έκανε εκθέσεις στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό. Το 1986 δώρισε 45 έργα του στην Εθνική Πινακοθήκη και το 1989 δώρισε τα έργα και το ίδιο του το σπίτι στην Κριεζώτου στο Μουσείο Μπενάκη, όπου και έκτοτε υπάρχει η μόνιμη έκθεση Γκίκα.
Σχεδιασμοί της άμμου στον ναό Τοφούκου-τζι, Κιότο, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη
Μπαίνοντας στην αίθουσα της έκθεσης στην Πειραιώς, διαβάζεις την ιστορία πίσω από το ταξίδι έξι μηνών που σημάδεψε την προσωπική ζωή αλλά και την μετέπειτα έμπνευση του καλλιτέχνη. Το ταξίδι ξεκίνησε στις 27 Μαρτίου 1958 από το Σαουθάμπτον με προορισμό την Νέα Υόρκη, με αφορμή μια πρόσκληση στον καλλιτέχνη από τον Αμερικανό πρέσβη στην Αθήνα, να συμμετάσχει σε ένα διεθνές εκπαιδευτικό πρόγραμμα επιχορηγούμενο από την αμερικανική κυβέρνηση και το οποίο περιλάμβανε ταξίδι με επιστροφή στην Αμερική. Ο Γκίκας αφήνει πίσω του την αγαπημένη του Barbara, με την οποία έχει ξεκινήσει ειδύλλιο και φτάνει στην Νέα Υόρκη την 1η Απριλίου. Απο εκεί επισκέφτεται την Ουάσινγκτον για ένα πρόγραμμα προσανατολισμού και μετέπειτα οργανώνει την ατομική του έκθεση στην γκαλερί Alexander Iolas στην Νέα Υόρκη. Παραμένει εκεί ως τις 22 Μαΐου, ενώ επισκέπτεται μουσεία και περνάει χρόνο με φίλους, με μικρές αποδράσεις σε άλλες πόλεις όπως Βοστόνη και Φιλαδέλφεια. Δημιουργεί σχέδια μετά από επίσκεψη στους καταρράχτες του Νιαγάρα. Εν συνεχεία, επισκέπτεται το Σικάγο όπου έρχεται σε επαφή με καθηγητές από το Ινστιτούτο Τέχνης και το Τεχνολογικό Ινστιτούτο και την Νέα Ορλεάνη όπου συναντιέται με την Barbara, η οποία από εκείνη την στιγμή θα τον ακολουθήσει σε όλο το υπόλοιπο ταξίδι και ανακαλύπτουν μαζί την πόλη.
Καταρράχτες του Νιαγάρα, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη
Στις 3 Ιουνίου, αποφασίζει να διακόψει την αμερικανική χορηγία και με δικά του έξοδα να ταξιδέψει στο Μεξικό, όπου επισκέπτονται την Μέριδα του Γιουκατάν, το Τσιτσέν Ιτζά, το Ουσμάλ όπου εντυπωσιάζονται από προσόψεις των κτιρίων, και την πόλη του Μεξικού, όπου κάνοντας μια βόλτα με βάρκα στην λίμνη Χοχιμίλκο, ο Γκίκας εμπνέεται και πραγματοποιεί μια σειρά σχεδίων επί τόπου. Στην Οαχάκα, ο Γκίκας σχεδιάζει την θέα προς την πλατεία σε διάφορες παραλλαγές.
Βάρκες στα νησάκια της λίμνης Χοχιμίλκο, Μεξικό, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη
Στις 17 Ιουνίου επισκέπτονται για δύο μέρες το Χιούστον, το οποίο δεν τους εντυπωσιάζει και μετέπειτα πετούν για Αλμπουκέρκη και Σάντα Φέ, ώσπου καταλήγουν στο Γκράν Κάνυον στην Αριζόνα, όπου ο Γκίκας αποτύπωσε το τοπίο πάνω σε χαρτοπετσέτες. Διασχίζοντας την έρημο της Αριζόνα, φτάνουν στο Φοίνιξ και έπειτα στο Σαν Φραντσίσκο, όπου ο Γκίκας εντυπωσιάζεται με την China Town και την σχεδιάζει.
Στις 28 Ιουνίου αναχωρούν για Χαβάη, όπου εκεί επισκέπτονται μεταξύ άλλων και το παλάτι Ιολάνι και ο Γκίκας ζωγραφίζει την αίθουσα του θρόνου, καθώς και το πάρκο Χαουούλα, όπου σχεδιάζει την πανοραμική θέα. Μιάς και ο Γκίκας είχε εκφράσει εξαρχής ότι ήθελε να γυρίσει στην Ελλάδα μέσω Ανατολής, φτάνουν στο Τόκυο στις 8 Ιουλίου. Από εκεί πραγματοποιούν τριήμερη εκδρομή στο Νίκκο, όπου επισκέπτονται ιερούς ναούς μέσα στο Εθνικό πάρκο και κάνουν και μια μονοήμερη εκδρομή στην Καμακούρα για να δούν τον μεγάλο Βούδα.
Η αίθουσα του θρόνου στο βασιλικό παλάτι Ιολάνι, Χαβάη, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη
Στις 25 Ιουλίου αναχωρούν με τρένο για το Κιότο, όπου παρακολουθούν παραστάσεις κουκλοθέατρου, καθώς και παραστάσεις Νο, οι οποίες εμπνέουν τον καλλιτέχνη. Κατά την διαμονή τους στο Κιότο, μεταξύ άλλων, παρακολουθούν μια τελετή τσαγιού στο σπίτι της γκέισας, η οποία επίσης αποτελεί πηγή έμπνευσης για τον Γκίκα. Στο γραφικό χωριό Οχάκα, λίγο έξω από το Κιότο, ο Γκίκας ζωγραφίζει την “χτενισμένη άμμο” εμπευσμένος από τον κήπο στον ναό Τοφούκου-τζι. Κατά την διαμονή τους στο Κιότο επισκέφθηκαν πάρα πολλούς ναούς.
Σκηνή από το Θέατρο Καμπούκι, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη
Μετά από εκεί φτάνουν στο Χόνγκ Κόνγκ, όπου παρακολουθούν κινέζικη όπερα και ο Γκίκας σχεδιάζει το όμορφο λιμάνι της πόλης. Στις 25 Αυγούστου αναχωρούν για Μπανγκόκ, όπου μένουν για ένα βράδυ, και έπειτα για Καμπότζη, όπου θα μείνουν τρείς μέρες. Στις 30 Αυγούστου συνεχίζουν το ταξίδι τους στην Ινδία με πρώτο σταθμό την Καλκούτα. Πριν φτάσουν στο Νεπάλ, σταματούν στην Πάτνα, όπου ο Γκίκας σχεδιάζει τα εκθέματα του μουσείου.
Πάνω αριστερά: Λάος, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη. Κάτω αριστερά: Χωρική από το Λάος, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη. Δεξιά: Το λιμάνι του Χόνγκ Κόνγκ, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη.
Στις πόλεις του Νεπάλ, ο Γκίκας εμπνέεται και σχεδιάζει την πλατεία Ντουρμπάρ και τον ναό Ρατνακάρ στην πόλη Πατάν και την επίσης πλατεία Ντουρμπάρ με το παλιό παλάτι στην πόλη Μπακταπούρ. Τις επόμενες μέρες ταξιδεύουν σε Μπενάρες, Νέο Δελχί και Βομβάη, έως τις 28 Σεπτεμβρίου που αναχωρούν από Ινδία και φτάνουν στο Κάιρο, για να επιστρέψει στις 30 Σεπτεμβρίου ο Γκίκας στην Αθήνα, αφού αφήσει την αγαπημένη του στο Λονδίνο.
Πλατεία Ντουρμπάρ, Πατάν, Κατμαντού, 1958, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μουσείο Μπενάκη
Προχωρώντας στην αίθουσα, ξεκινάς με την πρώτη ενότητα της έκθεσης που περιλαμβάνει το ταξίδι στην Δύση, με τις περιηγήσεις στην Βόρεια Αμερική αλλά και στο Μεξικό, και μετέπειτα επισκέφθεσαι την δεύτερη ενότητα που δείχνει την επιστροφή του ζωγράφου στην Ελλάδα μέσω Ανατολής. Μέσα από το μακρύ ταξίδι αγάπης με την αγαπημένη και μούσα του, που έγινε μετέπειτα σύζυγος του, ανακαλύπτεις τι είχε εντυπωσιάσει τον ζωγράφο από τα τοπία, τους ανθρώπους και τις εμπειρίες που έζησε κατά την διάρκεια όλων αυτών των μηνών και πως αυτά αντικατοπτρίζονται στα σχέδια από εκείνο το ταξίδι. Στον ίδιο χώρο βρίσκονται και συλλογές από πίνακες και αντικείμενα που είχε στην κατοχή του πριν από αυτό το ταξίδι, αλλά και κάποια προγενέστερα και μετέπειτα έργα του ίδιου, που δείχνουν πόσο βαθιά ήταν η επιρροή της Ανατολής για τον δημιουργό. Πέρα από τους πίνακες και τις συλλογές, ένα διαδραστικό βίντεο όπου μπορείτε να επιλέξετε μερικά από τα μέρη της διαδρομής τους και να λάβετε σημαντικές πληροφορίες, υπάρχει επίσης στον χώρο.
Συλλογή Κινέζικων φιαλιδίων ταμπάκου του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα
Η έκθεση ήταν πραγματικά μοναδική μιας και παρουσιάζει μέσω των έργων, όλα τα ερεθίσματα που δέχτηκε σε κάθε σταθμό και πως αυτά διαμόρφωσαν την τέχνη του. Πράγματι αυτή η έκθεση μας ταξίδεψε από την Δύση στα βάθη της Ασίας μέσα από την ρομαντική μάτια του σπουδαίου καλλιτέχνη, μιας και το ταξίδι του αυτό σφραγίστηκε και από έναν μεγάλο έρωτα που ήταν στα σπάργανα του τότε και σημάδεψε την ζωή του Γκίκα. Και κατά συνέπεια σημάδεψε και εμάς, μέσα από τα έργα που γέννησε ο έρωτας και το ταξίδι αυτό.
Φιλιά μέχρι το επόμενο!!!
Design geek in Athens
Σημείωση: Η ξενάγηση είναι δυνατή συγκεκριμένες ώρες της ημέρας και χρειάζεται να κάνετε κράτηση. Η έκθεση πήρε παράταση λόγω αυξημένου ενδιαφέροντος μέχρι τις 2 Μαρτίου 2025 και θα σας συμβούλευα να μην την χάσετε.